Stoisz w Szczecinie i słyszysz, że właśnie tu przyszła na świat jedna z najpotężniejszych władczyń XVIII wieku. Katarzyna II urodziła się w Szczecinie, choć jej droga do rosyjskiego tronu zaczęła się od niemieckiego księstwa, a jej panowanie przyniosło Polsce skutki, których nie da się sprowadzić do prywatnego romansu z królem.
Od Szczecina do tronu i rozbiorów Rzeczypospolitej
- Miejsce urodzenia: Szczecin, wówczas pruskie Stettin.
- Droga do władzy: z domu Anhalt-Zerbst na rosyjski dwór, a potem na tron po przewrocie z 1762 roku.
- Polski wątek: wspierała wybór Stanisława Augusta Poniatowskiego, lecz później rosyjska polityka pomogła doprowadzić do rozbiorów.
- Dziedzictwo kultury: jej kolekcjonerstwo dało początek zbiorom Ermitażu.
Szczecin jest częścią jej historii, ale nie czyni jej Polką
Przy opowieści o Katarzynie łatwo pomylić miejsce urodzenia z tożsamością. Przyszła na świat w 1729 roku w Stettin, dzisiejszym Szczecinie, jako Zofia Fryderyka Augusta, księżniczka z niemieckiego rodu Anhalt-Zerbst. Szczecin należał wtedy do Prus, więc określenie „urodzona w Polsce” byłoby anachronizmem.
Do Rosji przyjechała jako nastolatka, by poślubić następcę tronu, Piotra. Przyjęła prawosławie i imię Katarzyna Aleksiejewna, a z czasem nauczyła się poruszać w świecie rosyjskiego dworu. Jej biografia łączy więc dzisiejszy polski punkt na mapie z pruskimi i rosyjskimi dziejami, ale sama przynależność państwowa Szczecina w XVIII wieku była inna niż obecnie.
Ten geograficzny paradoks sprawia, że wizyta w Szczecinie może być dobrym początkiem historycznej wycieczki, choć nie należy oczekiwać, że każde miejsce związane z miastem opowie o carycy. Muzeum Historii Polski przedstawia ją jako postać urodzoną w Szczecinie, której polityka mocno wpłynęła na losy Rzeczypospolitej.
Władzę zdobyła w przewrocie, nie przez dziedziczenie
Na rosyjski tron Katarzyna nie weszła jako oczywista następczyni. W 1762 roku jej mąż Piotr III został obalony, a władzę przejęła ona, korzystając ze wsparcia części wojska i elit dworskich. Piotr zmarł niedługo później w niewoli; okoliczności jego śmierci pozostają przedmiotem historycznych dyskusji, więc pewne opowieści o spisku lepiej traktować ostrożnie.
Po koronacji rządziła jako Katarzyna II. Jej korespondencja z europejskimi myślicielami i zainteresowanie ideami oświecenia budowały obraz nowoczesnej monarchini, lecz nie oznaczały ograniczenia autokratycznej władzy. Rozmowa o reformach i sprawowaniu rządów siłą istniały obok siebie, a ta sprzeczność pomaga zrozumieć, dlaczego jej panowanie bywa oceniane tak różnie.
Uważam, że najtrafniej czytać jej oświeceniowy wizerunek razem z decyzjami politycznymi, a nie zamiast nich. Właśnie w sprawach Rzeczypospolitej różnica między językiem reform a praktyką imperialną staje się szczególnie widoczna.
Trzy rozbiory pokazują, jak zmieniał się rosyjski nacisk na Polskę
W 1764 roku, przy rosyjskim wsparciu, królem został Stanisław August Poniatowski, dawny związek Katarzyny. Początkowo liczył na współpracę z carycą, jednak jego próby wzmacniania państwa zderzały się z interesami sąsiadów. Relacja osobista nie tłumaczy całej polityki: w grę wchodziła rywalizacja mocarstw i obawa przed silniejszą Rzecząpospolitą.
Pierwszy rozbiór przeprowadzono w 1772 roku, drugi w 1793, a trzeci w 1795. Rosja działała wspólnie z Prusami i Austrią, choć ich udziały terytorialne i cele nie były identyczne. German History in Documents and Images podaje, że pierwszy rozbiór odebrał Rzeczypospolitej około jednej trzeciej terytorium i ludności; państwo przetrwało jednak jeszcze ponad dwie dekady.
To ważne rozróżnienie: rozbiory nie były jednym wydarzeniem, lecz kolejnymi etapami osłabiania i likwidacji państwa. Dla odwiedzających miejsca pamięci w Polsce taki układ pomaga nie zlewać w jedno Konfederacji barskiej, Konstytucji 3 maja, wojny z Rosją i insurekcji kościuszkowskiej.
Ermitaż wyrastał z prywatnej kolekcji Katarzyny
Władczyni pozostawiła po sobie także dziedzictwo, które dziś kojarzy się z muzeum, a nie z polityką. W 1764 roku nabyła kolekcję berlińskiego kupca Johanna Ernsta Gotzkowsky’ego, a kolejne zakupy rozbudowywały zbiory dworskie. Od tej daty Ermitaż liczy początki swojej kolekcji, choć muzeum w dzisiejszym znaczeniu rozwijało się przez następne pokolenia.
Na tym polega różnica między „założyła Ermitaż” a „zapoczątkowała jego kolekcję”. To drugie sformułowanie jest precyzyjniejsze: caryca gromadziła obrazy i dzieła sztuki jako prywatny zbiór, który z czasem stał się częścią wielkiego muzeum. Informacje o historii zakupów potwierdza Państwowe Muzeum Ermitażu.
Prawdę mówiąc, zestawienie tej pasji z udziałem Katarzyny w rozbiorach najlepiej oddaje niejednoznaczność jej dziedzictwa. Europejska kultura dworska rozkwitała w jej imperium, podczas gdy sąsiednia Rzeczpospolita traciła kolejne obszary i ostatecznie przestała istnieć.
Szczecin pozwala zacząć opowieść, nie zamknąć jej w jednym mieście
W podróży po śladach Katarzyny Szczecin jest mocnym punktem startu, bo przypomina o jej złożonym pochodzeniu. Dalsza opowieść prowadzi jednak ku Petersburgu i do miejsc związanych z rosyjskim dworem, a polski rozdział najłatwiej odczytywać przez historię Rzeczypospolitej i jej sąsiadów. Jedna biografia przecina kilka map.
Jeśli zatrzymujesz się w Szczecinie, potraktuj narodziny carycy jako kontekst do poznawania wielowarstwowej historii miasta, nie jako dowód na jej polską tożsamość. Właśnie to rozróżnienie pozwala zobaczyć Katarzynę jednocześnie jako dziecko pruskiego Stettina, rosyjską monarchinię i władczynię, której decyzje współkształtowały kres dawnej Rzeczypospolitej.